शासकीय सुधारको कसीमा लगनखेल मानसिक अस्पताल: प्रविधि र सुशासनले बदल्दै साख

काठमाडौं। मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई अझै पनि हाम्रो समाजमा कतिपय अवस्थामा जनचेतनाको कमी र भ्रमका दृष्टिले हेर्ने गरिन्छ। अर्कोतर्फ, सरकारी अस्पताल भन्नेबित्तिकै सेवा लिन लामो लाइन बस्नुपर्ने, चिकित्सक र कर्मचारीको व्यवहार रुखो हुने र पूर्वाधार लथालिङ्ग हुने आम गुनासो सुनिन्छ। तर, ललितपुरको लगनखेलस्थित देशकै एकमात्र विशिष्टीकृत ‘मानसिक अस्पताल’ ले भने यो स्थापित भाष्य र शैलीलाई क्रमशः बदल्दै लगेको छ।

नेपाल सरकारको ‘शासकीय सुधारसम्बन्धी १०० बुँदे कार्यसूची’ र ‘अस्पताल सेवा सुधार कार्यविधि २०८२’ लाई मूल मार्गदर्शक मानेर अस्पताल प्रशासनले चालेका सुधारात्मक कदमहरूले अहिले अस्पतालको रूपान्तरण मात्र गरेको छैन, सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरू पनि चुस्त र प्रविधिमैत्री बन्न सक्छन् भन्ने गतिलो उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। हालै सार्वजनिक भएको प्रगति समीक्षा प्रतिवेदनले अस्पताल डिजिटल सुशासन र बिरामीमैत्री सेवाको नयाँ युगमा प्रवेश गरेको पुष्टि गर्छ।

१. प्रविधिमैत्री सेवा: टोकनदेखि डिजिटल स्क्यानिङ र अनलाइन बुकिङसम्म

अस्पतालमा छिर्नेबित्तिकै देखिने परिवर्तन भनेको प्रविधिको प्रयोग हो। सेवाग्राहीको चाप र भीड व्यवस्थापनका लागि अस्पतालले टोकन प्रणाली पूर्ण रूपमा लागू गरेको छ। बिरामी र कुरुवाहरूलाई सहज होस् भन्नका लागि पर्याप्त बेन्चहरूको व्यवस्था गरिएको छ।

अस्पतालले डिजिटल नेपालको अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै आर्थिक कारोबारलाई पारदर्शी बनाउन क्युआर (QR) कोड भुक्तानी प्रणाली सञ्चालनमा ल्याइसकेको छ। मानसिक स्वास्थ्यको इतिहासमा बिरामीका पुराना रेकर्डहरू, विशेष गरी कानुनी-चिकित्सा (Medico-Legal) कागजातहरू निकै संवेदनशील मानिन्छन्। ती पुराना र जीर्ण रेकर्डहरूलाई सुरक्षित राख्न अस्पतालले डिजिटल स्क्यानिङ (Scan) कार्य तीव्रताका साथ अघि बढाएको छ।

यसै आर्थिक वर्षभित्र घरबाटै ओपिडी टिकट काट्न मिल्ने गरी अनलाइन बुकिङ प्रणाली र पूर्ण रूपमा इलेक्ट्रोनिक मेडिकल रेकर्ड (EMR) प्रणाली लागू गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यसका लागि छुट्टै र सुरक्षित (Dedicated) उच्च गतिको इन्टरनेट सर्भर जडान गर्ने योजना अन्तिम चरणमा पुगेको छ। नियमावलीको अनुसूची-६ बमोजिम बिरामी डिस्चार्ज हुँदा दिइने ‘डिस्चार्ज सारांश’ (Discharge Summary) लाई समेत सफ्टवेयरमा प्रविष्ट भइसकेको छ।

२. सेवाको पहुँच, पारदर्शिता र सामाजिक उत्तरदायित्व

विशिष्टीकृत मानसिक अस्पताल भएकाले यहाँ बर्न युनिट जस्ता अन्य विधाका सेवा उपलब्ध नभए तापनि मानसिक स्वास्थ्यको पाटोमा भने चौबीसै घण्टा आकस्मिक सेवा सुचारु छ। अस्पतालले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई केन्द्रमा राख्दै आर्थिक रूपमा विपन्न, असहाय र लक्षित वर्गका लागि १० प्रतिशत अर्थात् ५ वटा बेड पूर्ण रूपमा निःशुल्क सुरक्षित राखेको छ। तिर्न नसक्ने बिरामीहरूका लागि अस्पतालको सामाजिक सेवा एकाइ (SSU) मार्फत निःशुल्क उपचार र औषधिको प्रबन्ध मिलाइएको छ।

सेवा प्रवाहमा पारदर्शिता ल्याउनका लागि अस्पताल प्रशासनले निम्न नवीन कार्यहरू गरेको छ:

दुई सिफ्ट ओपिडी सेवा: सेवाग्राहीले लामो समय पर्खिनु नपरोस् भनी कार्यालय समयभित्र दुई सिफ्टमा ओपिडी सेवा सञ्चालन गरिएको छ।

पारदर्शी कार्यतालिका: ड्युटीमा रहेका चिकित्सकहरूको नाम स्पष्ट देखिने गरी डिस्प्ले बोर्डमा राख्ने गरिएको छ।

नेभिगेसन र बडापत्र: अस्पतालका कुन सेवा कहाँ पाइन्छन् र त्यसको शुल्क कति हो भन्ने विवरण स्पष्ट रूपमा भित्ताहरूमा ‘नेभिगेसन बोर्ड’ र नागरिक बडापत्रमार्फत सजिलै बुझ्न सकिने गरी टाँसिएको छ।

सोही दिन रिपोर्ट: ल्याब तथा रेडियोलोजी (X-Ray आदि) को प्रतिवेदन सोही दिन उपलब्ध गराएर सेवाग्राहीको समय र खर्च दुवैको बचत गरिएको छ।

३. आचरण सुधार र ‘सफ्ट स्किल’ को सकारात्मक प्रभाव 

सरकारी अस्पतालहरूमा प्रविधि र उपकरण जतिसुकै राम्रो भए पनि कर्मचारीको व्यवहार झर्कोफर्को गर्ने खालको हुँदा बिरामीहरू हतोत्साहित हुने गर्छन्। यस संवेदनशीलतालाई मनन गर्दै लगनखेल मानसिक अस्पतालले आफ्ना चिकित्सक, नर्सिङ staff र प्रशासनिक कर्मचारीहरूलाई ‘सफ्ट स्किल’ (सञ्चार कला तथा व्यावहारिक सीप) सम्बन्धी विशेष तालिम प्रदान गरेको छ।

यस तालिमको सकारात्मक प्रभाव बिरामीसँगको संवादमा स्पष्ट देखिन थालेको छ। कर्मचारीहरू विरुद्ध आउने गुनासोमा उल्लेख्य कमी आएको छ र सेवाग्राहीको सन्तुष्टि दर बढेको छ। कर्मचारीहरूको अनुशासन र समयपालनाका लागि विद्युतीय हाजिरी (E-Attendance) अनिवार्य गरिएको छ, जसको नियमित प्रिन्ट निकालेर अस्पताल निर्देशक स्वयंले सुपरिवेक्षण र पृष्ठपोषण दिने गर्नुहुन्छ। कर्मचारीहरूका लागि निर्धारित पोशाक, परिचयपत्र र लग बुक (Log Book) अनिवार्य गरिएको छ।

अर्को प्रशंसनीय कदम, कार्यालय समयमा मेडिकल रिप्रिजेन्टेटिभहरू (MR) को जथाभाबी प्रवेशलाई निषेध गरिएको छ। यसले गर्दा चिकित्सकहरूले बिरामीलाई पर्याप्त समय दिन पाएका छन् भने औषधि खरिदमा बिरामीलाई पर्न सक्ने बाह्य प्रभाव र आर्थिक भार पूर्ण रूपमा नियन्त्रण भएको छ।

४. अस्पताल फार्मेसी र गुनासो व्यवस्थापनमा संवेदनशीलता

अस्पतालले आफ्नै सुलभ र निःशुल्क फार्मेसी सञ्चालन गरिरहेको छ, जहाँ मानसिक रोगका विशिष्ट औषधीहरू बजारभन्दा सस्तो मूल्यमा निरन्तर उपलब्ध छन्। कुन औषधि कति मौज्दात छ र त्यसको मूल्य कति हो भन्ने कुरा पारदर्शी रूपमा देखाउन डिजिटल डिस्प्ले सुरु भइसकेको छ। निःशुल्क औषधिको विवरण पारदर्शी रूपमा ड्यासबोर्डमा राख्नका लागि कोटेसन आह्वान भइसकेको छ भने फार्मेसीमा छिट्टै क्युआर कोडको व्यवस्थापन गरिँदैछ।

त्यस्तै, जटिल बिरामीहरूको थप उपचारका लागि पाटन अस्पताल, त्रिवि शिक्षण अस्पताल र वीर अस्पतालसँग समन्वय गरी प्रेषण (Referral) समिति र स्वीकृत प्रोटोकल लागू गरिएको छ, जसले गर्दा सरकारी अस्पतालहरूबीचको नेटवर्क बलियो बनेको छ।

बिरामीको गोपनीयतालाई शतप्रतिशत कायम राख्दै गुनासो सुन्नका लागि QR Code Scan Feedback System र भौतिक गुनासो पुस्तिका राखिएको छ। प्राप्त गुनासाहरूलाई सकेसम्म ‘रियल टाइम’ (तुरुन्तै) सम्बोधन गर्ने संयन्त्र बनाइएको छ। सूचना अधिकारी र गुनासो सुन्ने अधिकारीको विवरण सहितको फ्लेक्स बोर्ड सबैले देख्ने ठाउँमा छ। साथै, ‘हेलो सरकार’ पोर्टलबाट आउने उजुरी फर्स्योटका लागि एकजना अधिकृतलाई नोडल अफिसर तोकिएको छ।

५. ‘क्लीनलिनेस अडिट’ र राष्ट्रिय सरसफाइ सप्ताह

अस्पतालको वातावरण आफैँमा एक प्रकारको ओखती हो। मानसिक अस्पतालले आफ्नो परिसर र वार्डहरू सधैँ स्वच्छ राख्न ‘Cleanliness Audit’ (सरसफाइ परीक्षण) नियमित रूपमा गर्ने गरेको छ। हालै सञ्चालित राष्ट्रिय सरसफाइ सप्ताहमा अस्पतालका सम्पूर्ण कर्मचारीहरू स्वतःस्फूर्त सहभागी भई विशेष अभियान चलाएका थिए।

यस अन्तर्गत ओपिडी ब्लकका अनावश्यक पुराना बोर्डहरू हटाइयो, भवनलाई क्षति पुर्‍याउने झारपात र रुखका हाँगाहरू काटियो, र क्यान्टिन वरिपरिको क्षेत्र सफा गरी सञ्चालकलाई आवश्यक ‘फिडब्याक’ दिइयो। वर्षौँदेखि थुप्रिएका लिलाम गर्नुपर्ने पुराना जिन्सी सामग्रीहरूलाई एकीकृत गरी वर्गीकरण गरिएको छ। दैनिक सरसफाइ पश्चात भोलिपल्टको योजना बनाउन स्टाफ मिटिङ बस्ने र ड्युटी रोस्टर अनुसार सरसफाइ फोकल पर्सनले अनुगमन गर्ने परिपाटी बसालिनुले सरसफाइलाई संस्थागत ढाँचा दिएको छ।

निष्कर्ष र आगामी चुनौती

सुधारको मार्गचित्र: अझै धेरै गर्न बाँकी छ

“हामीले अस्पताल सेवा सुधार कार्यविधि, २०८२ का अधिकांश सूचकहरूमा उत्साहजनक प्रगति गरेका छौँ, “यद्यपि, विस्तारित अस्पताल सेवा (EHS) को सम्भाव्यता अध्ययन गर्न, फार्मेसी र निःशुल्क बेडको विवरणलाई पूर्ण रूपमा ड्यासबोर्डमा ल्याउन र शतप्रतिशत प्रविधिमैत्री अस्पताल बनाउन आगामी दिनमा अझै मेहनत गरिनेछ।”

सीमित सरकारी बजेट र स्रोत-साधनका बाबजुद मानसिक अस्पताल लगनखेलले नीतिगत निर्देशनलाई अक्षरशः पालना गर्दै शासकीय सुधारमा जे-जस्ता प्रयासहरू गरेको छ, त्यो वास्तवमै प्रशंसनीय र उदाहरणीय छ। प्रविधि, सदाचार र सरसफाइलाई सँगसँगै अगाडि बढाएको यो अस्पतालको मोडेल देशका अन्य ठूला र केन्द्रीय सरकारी अस्पतालहरूका लागि पनि एउटा उत्कृष्ट ‘केस स्टडी’ र मार्गदर्शक बन्न सक्छ। अबको चुनौती यस सुधारात्मक गतिलाई निरन्तरता दिनु र प्रविधिलाई अझै अभेद्य र सुरक्षित बनाउनु हो।